สมรสจริง vs. อยู่กินฉันสามีภริยา — ข้อแตกต่างทางกฎหมายและการวางแผนทรัพย์สินในไทย 2569

1) กฎหมายไทยกำหนดคำว่า 'คู่สมรส' อย่างไร

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1457 ระบุชัดว่าการสมรสจะสมบูรณ์ต่อเมื่อได้จดทะเบียนตามกฎหมายเท่านั้น — คู่รักที่อยู่กินฉันสามีภริยาโดยไม่จด แม้จะอยู่ด้วยกันมาหลายสิบปีและมีบุตรร่วมกัน ก็ไม่ถือเป็น 'คู่สมรส' ตามกฎหมายไทย

ต่างจากออสเตรเลีย (Family Law Act s.4AA), นิวซีแลนด์ (Property (Relationships) Act 1976), แคนาดา (บางรัฐ), และ Netherlands ที่รับรอง de facto/cohabitation หลัง 2–5 ปีของการอยู่ร่วม พร้อมมอบสิทธิ์เกือบเทียบเท่าคู่สมรสจดทะเบียน — ไทยยังยึด formal registration principle เคร่งครัด

พ.ร.บ.สมรสเท่าเทียม 2568 ที่บังคับใช้ 22 มกราคม 2568 เปิดให้คู่รักเพศเดียวกันจดทะเบียนสมรสได้ แต่ไม่ได้แก้ไข ม.1457 — คู่รักที่ยังไม่จดทะเบียนยังคงอยู่ในสถานะ 'ไม่ใช่คู่สมรส' ตามกฎหมาย

2) 12 ประเด็นที่ต่างกัน — ตารางเปรียบเทียบ

(1) สินสมรส: คู่สมรสจด — ทรัพย์ที่หามาระหว่างสมรสเป็นสินสมรสตาม ม.1474 / คู่ไม่จด — ทรัพย์เป็นของผู้ที่ซื้อ ไม่มีสิทธิ์เรียกร้องอัตโนมัติ

(2) มรดก: คู่สมรสจด — เป็นทายาทโดยธรรมลำดับ 6 ตาม ม.1629 / คู่ไม่จด — ไม่มีสิทธิ์รับมรดกเลย เว้นแต่มีพินัยกรรม

(3) ค่าอุปการะเลี้ยงดู: คู่สมรสจด — สิทธิ์ตาม ม.1461 / คู่ไม่จด — ไม่มี

(4) สิทธิ์ปกครองบุตร: บุตรที่เกิดจากคู่ไม่จด — บิดามีเพียงสิทธิ์รับรองบุตรตามความสมัครใจ, มารดามีอำนาจปกครองแต่ผู้เดียวตาม ม.1546

(5) วีซ่าคู่สมรส: คนไทยสมรสกับต่างชาติ — ขอวีซ่า O ติดตามคู่สมรสได้ทันที / คู่ไม่จด — ไม่มีสิทธิ์ ต้องขอวีซ่าประเภทอื่น

(6) ประกันสังคม: คู่สมรสจด — รับสิทธิ์ค่าคลอด, บำนาญคู่สมรส / คู่ไม่จด — ไม่มี

(7) ประกันชีวิต beneficiary: ทั้งสองแบบระบุเป็น beneficiary ได้ แต่คู่ไม่จดอาจถูก contest จากทายาทโดยธรรมได้ง่ายกว่า

(8) ภาษีเงินได้: คู่สมรสจด — เลือกยื่นภาษีร่วม/แยก / คู่ไม่จด — ยื่นแยกเสมอ

(9) การกู้ร่วม: คู่สมรสจด — ธนาคารรับกู้ร่วมง่ายกว่า, คู่ไม่จด — ต้องใช้เอกสารพิสูจน์ความสัมพันธ์ทางการเงินเพิ่ม

(10) การรับรองในโรงพยาบาล: คู่สมรสจด — เซ็นยินยอมรักษาแทนได้ / คู่ไม่จด — ไม่สามารถทำได้ (ยกเว้นมี healthcare proxy ที่ notarize)

(11) การซื้อบ้าน/คอนโด: ในกรณีที่คู่รักเป็นต่างชาติ — คู่สมรสจด, ชื่อคนไทยถือได้แต่ต้องมี MOU สินส่วนตัว / คู่ไม่จด — ต่างชาติต้องใช้ nominee ที่ระวังเรื่อง Section 74 พ.ร.บ.การประกอบธุรกิจของคนต่างด้าว

(12) เอกสารรับรองความสัมพันธ์: คู่สมรสจด — ใช้ทะเบียนสมรสได้ทั่วโลก / คู่ไม่จด — ต้องออก Statutory Declaration + notarize + Apostille ทุกครั้ง

3) Cohabitation Agreement — สัญญาที่ iLC ร่างให้คู่ไม่จด

แม้กฎหมายไทยไม่รับรอง common-law marriage แต่ Cohabitation Agreement ยังคงเป็น 'สัญญาระหว่างบุคคล' ที่บังคับได้ตามหลักเสรีภาพในการทำสัญญา (CCC ม.150–153) — iLC ยกร่างในลักษณะ property agreement + service agreement + healthcare directive รวมในฉบับเดียว

เนื้อหาสำคัญ: (ก) การถือครองทรัพย์สินระหว่างอยู่กิน (ข) การแบ่งค่าใช้จ่าย (ค) สิทธิ์และหน้าที่หากเลิกกิน (ง) การดูแลรักษาพยาบาลฉุกเฉิน (จ) การจัดการทรัพย์สินร่วมกันหลังฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งเสียชีวิต

ข้อจำกัด: ไม่สามารถผูกพันบุคคลที่ 3 ได้ (เช่น ธนาคาร, กรมสรรพากร, สำนักงานตรวจคนเข้าเมือง) — เป็นสัญญาระหว่างคู่รักเท่านั้น หากต้องการสิทธิ์ที่ผูกพันบุคคลที่ 3 ต้องจดทะเบียนสมรส

4) Estate Planning สำหรับคู่ไม่จด — เครื่องมือที่ต้องใช้

เครื่องมือ 1 — พินัยกรรม: จำเป็นอย่างยิ่ง เพราะโดยกฎหมาย คู่ไม่จดไม่ใช่ทายาท ต้องระบุใน Will ให้ชัดว่าจะให้ทรัพย์สินใดบ้าง — แนะนำทำ Will แบบ 'พินัยกรรมสาธารณ' (ม.1658) ที่จดทะเบียนที่อำเภอ เพราะยากต่อการโต้แย้งว่าปลอมหรือถูก undue influence

เครื่องมือ 2 — ประกันชีวิตที่ระบุ beneficiary — เงินประกันชีวิตไม่ตกเป็นมรดกตาม ม.897 ทายาทโต้แย้งไม่ได้ แต่ต้องเลือกกรมธรรม์ที่ระบุ beneficiary แบบ irrevocable

เครื่องมือ 3 — Joint Account with survivorship (บัญชีร่วม 'หรือ'): ให้อีกฝ่ายเข้าถึงเงินได้ทันทีหลังเสียชีวิต โดยไม่ต้องรอจัดตั้งผู้จัดการมรดก แต่ระวังเรื่อง gift tax หากยอดเกิน THB 20M ต่อปีสำหรับ non-spouse

เครื่องมือ 4 — Trust ต่างประเทศ (Cook Islands, Cayman, Singapore VCC) สำหรับคู่ที่มีทรัพย์สิน > USD 5M — iLC ทำงานร่วมกับ trust company ในต่างประเทศเพื่อ setup

เครื่องมือ 5 — Healthcare Proxy + Living Will: จำเป็นในไทยเพราะโรงพยาบาลไม่รับ verbal consent จากคู่ที่ไม่ใช่คู่สมรสตามกฎหมาย ต้องมีเอกสาร notarize ที่ระบุอำนาจตัดสินใจทางการแพทย์

5) ประเด็นภาษีที่คู่ไม่จดต้องรู้

ภาษีของขวัญ (Gift Tax) ตามประมวลรัษฎากร ม.42(27): เงิน/ทรัพย์สินที่มอบให้บุพการี, ทายาท, คู่สมรส < THB 20M/ปี ไม่ต้องเสียภาษี — คู่ไม่จดไม่เข้าข้อยกเว้นนี้ ต้องเสีย 5% สำหรับส่วนที่เกิน THB 10M/ปี (ครึ่งของ threshold คู่สมรส)

ภาษีมรดก (Inheritance Tax): คู่สมรสจด — ยกเว้นตาม พ.ร.บ.ภาษีการรับมรดก ม.3(1) / คู่ไม่จด — เสีย 5–10% หากมรดกเกิน THB 100M

การจดทะเบียนโอนอสังหาริมทรัพย์: คู่สมรสจด — ค่าธรรมเนียมโอน 0.01% ตามกรณีพิเศษ / คู่ไม่จด — 2% ตามอัตราปกติ

6) เมื่อไรควรเลือกจด vs. ไม่จด — Decision Framework

ควรเลือกจดทะเบียน: มีบุตรร่วมกัน; มีทรัพย์สินร่วมมูลค่าสูง; ต้องขอวีซ่าติดตามคู่สมรส; ต้องการสิทธิ์ประกันสังคม/สวัสดิการ; วางแผนย้ายประเทศระยะยาว

ควรเลือกไม่จด (แต่ทำ cohabitation agreement + will): มีการสมรสก่อนหน้าที่ยังไม่หย่า; มีทรัพย์สินก่อนอยู่กินที่ต้องการปกป้อง 100%; อยู่ในสถานการณ์ที่การจดจะกระทบภาษีต่างประเทศ (เช่น US expat ที่ต้องรายงาน spouse asset ผ่าน FBAR); เป็นการทดสอบความสัมพันธ์ระยะสั้น

iLC มีบริการ Relationship Structure Consulting — วิเคราะห์ทรัพย์สิน, jurisdiction, และ life goals เพื่อแนะนำโครงสร้างที่เหมาะสม ค่าปรึกษา THB 5,000/ชั่วโมง หรือรวมในแพ็คเกจ THB 30,000 (10 ชั่วโมง + document drafting)