ภาพรวมงานพินัยกรรม มรดก และ Probate ข้ามประเทศ
การจัดการทรัพย์มรดกที่มีทรัพย์สินหรือทายาทอยู่ในหลายประเทศเป็นงานกฎหมายที่ซับซ้อนที่สุดประเภทหนึ่ง เพราะต้องประสานกฎหมายมรดกไทย (Civil and Commercial Code Book VI — บรรพ 6 มรดก) กับกฎหมายของประเทศที่ทรัพย์สินตั้งอยู่ (Lex Situs) หรือกฎหมายสัญชาติของผู้ตาย (Lex Patriae) พินัยกรรม (Will/Testament) ที่ทำในไทยต้องเป็นไปตามมาตรา 1655–1672 คือมี 5 รูปแบบหลัก ได้แก่ (1) พินัยกรรมแบบธรรมดา (2) เขียนเองทั้งฉบับ (Holographic) (3) เอกสารฝ่ายเมือง (ผ่านอำเภอ) (4) เอกสารลับ และ (5) ทำด้วยวาจา (กรณีฉุกเฉิน) หากผู้ทำพินัยกรรมเป็นชาวต่างชาติหรือมีทรัพย์สินในต่างประเทศ พินัยกรรมไทยจะไม่มีผลอัตโนมัติในประเทศนั้น ต้องผ่านกระบวนการ 'Probate' (การพิสูจน์พินัยกรรม) ที่ศาลของแต่ละประเทศเสียก่อน โดยปกติศาลปลายทางจะขอสำเนาพินัยกรรมที่รับรองสำเนาถูกต้อง (Certified True Copy) + คำแปลรับรอง + มรณบัตรที่ผ่าน MFA Legalization + Grant of Probate จากศาลไทย ในทางปฏิบัติ ILC ทำงานร่วมกับสำนักงานทนายพันธมิตรใน 12 ประเทศ (UK, US, AU, DE, CH, JP, SG, HK, NZ, CA, NL, SE) เพื่อให้กระบวนการ Cross-border Probate เสร็จภายใน 4–9 เดือน ที่สำคัญปี 2569 ประเทศไทยเตรียมเข้าเป็นภาคี HCCH Convention on Wills Form (1961) ซึ่งจะทำให้พินัยกรรมข้ามประเทศได้รับการยอมรับกว้างขึ้น
ขั้นตอนการทำพินัยกรรมและ Probate ข้ามประเทศ
กระบวนการต่อไปนี้ครอบคลุมทั้งการ 'ทำพินัยกรรมล่วงหน้า' (Estate Planning) และ 'ดำเนินคดีมรดก' (Probate) หลังผู้ทำเสียชีวิต
1) Estate Inventory & Family Mapping
รวบรวมรายการทรัพย์สิน (โฉนด, บัญชี, หุ้น, บริษัท) ในไทยและต่างประเทศ พร้อมผังทายาทตามกฎหมาย
2) ร่างพินัยกรรม 2 ฉบับ (Concurrent Wills)
ฉบับไทยครอบคลุมทรัพย์สินในไทย + ฉบับต่างประเทศครอบคลุมทรัพย์สินนอกไทย เพื่อลด Probate ในหลายเขตอำนาจศาล
3) ลงนามต่อหน้าพยาน + Notary
พยาน 2 คน + Notary Public (สภาทนายความไทย) รับรองลายเซ็นและความมีสติสัมปชัญญะ
4) จดทะเบียนพินัยกรรมเอกสารฝ่ายเมือง (เลือกได้)
ยื่นที่อำเภอเพื่อออกใบทะเบียน — พินัยกรรมจะเก็บไว้ในสารบบราชการป้องกันสูญหาย
5) แจ้งการเสียชีวิตและออกมรณบัตร
ทายาทแจ้งอำเภอ/สถานทูตภายใน 24 ชม. — ออก ทร.4 + Death Certificate สำหรับใช้ต่างประเทศ
6) ยื่นคำร้องขอตั้งผู้จัดการมรดก (Probate Petition)
ยื่นศาลจังหวัด/แพ่งที่ผู้ตายมีภูมิลำเนา — ใช้เวลา 45–90 วัน ได้ Grant of Probate/Letter of Administration
7) โอนทรัพย์สิน + ปิดภาษีมรดก
โอนโฉนด/บัญชี/หุ้นให้ทายาทตามพินัยกรรม + ยื่น ภ.ม.60 (ภาษีมรดก 5-10% สำหรับส่วนเกิน 100 ล้าน)
เอกสารและเงื่อนไขที่ต้องเตรียม
การทำพินัยกรรมและ Probate ที่มั่นคงต้องเตรียมเอกสารครบทั้งฝั่งผู้ทำและฝั่งทายาท เพื่อให้ศาลตรวจสอบและรับรองได้รวดเร็ว ลดโอกาสที่ทายาทฝ่ายอื่นจะคัดค้าน (Contest)
กรณีใช้งานที่พบบ่อย
งานพินัยกรรม/มรดกที่ ILC ดูแลกระจุกตัวใน 6 กลุ่มหลัก
คู่สมรสไทย-ต่างชาติที่มีทรัพย์สินในไทย
สามีต่างชาติเสียชีวิต ภรรยาไทยขอ Probate ที่ศาลไทยเพื่อโอนโฉนด/รถ/บัญชีในไทย
ชาวต่างชาติเกษียณในไทย
ผู้เกษียณจาก UK/US/AU ทำ Thai Will เพื่อระบุการจัดการทรัพย์สินในไทยไม่ให้ตกไปตามกฎหมายประเทศตน
เจ้าของธุรกิจข้ามชาติ
ผู้ถือหุ้นบริษัทในไทย + สิงคโปร์ + ฮ่องกง วางแผน Holding Structure + Trust เพื่อส่งต่อธุรกิจให้ทายาท
โอนคอนโด/อสังหาริมทรัพย์ให้ทายาทต่างชาติ
กรมที่ดินขอ Grant of Probate + คำสั่งศาลไทยก่อนโอนโฉนดให้ทายาทที่อยู่ต่างประเทศ
แก้ไข/เพิกถอนพินัยกรรมเก่า
ผู้ทำพินัยกรรมเปลี่ยนใจหรือหย่า/แต่งงานใหม่ — ต้องทำ Codicil หรือพินัยกรรมฉบับใหม่พร้อมเพิกถอนฉบับเก่า
ฟ้องแบ่งมรดกกรณีไม่มีพินัยกรรม (Intestate)
ทายาทฟ้องแบ่งตามลำดับกฎหมาย 6 ลำดับ (คู่สมรส บุตร บุพการี พี่น้องร่วมบิดามารดา ปู่ย่าตายาย ลุงป้าน้าอา)
เปรียบเทียบทางเลือกในการวางแผนมรดก
หลายคนคิดว่า 'ยังไม่ต้องทำพินัยกรรมเพราะยังไม่แก่' แต่การไม่มีพินัยกรรมทำให้ทายาทต้องเข้าสู่กระบวนการ Intestate ซึ่งใช้เวลานานกว่า 6-18 เดือน เสียค่าธรรมเนียมศาล 2% และเปิดโอกาสให้เกิดข้อพิพาทในครอบครัว